garip
garip
garip

Kadın ve Şiir / Meryem Güneş Berberoğlu

reklam
01 Ekim 2019 0
Oysa”Kadın’a” Çok Yakışıyordu “Şiir”

“Hesiodos! Şiirini yeniden yaz ve Pandora’yı kurtar.”

Bu, mitolojik bir temenniden öte, “Kadın ve Şiir” ile ilgili yüzyıllardır süregelen ve  bir bakıma  edebiyattaki Pandoracılığın  şiirden silinmesi yönünde lirik bir çağrıdır…

Şiir dediğimizde  ilk akla gelen şairlerin erkek oluşu ve  yeri geldiğinde “Şair, Şaire” diye ayrıştırılan  yaklaşımlar bile bu konudaki ayrımcılığı destekliyor sanki…

Pandora ve Şiirin Bir Araya Gelişi

Öyleki Antik Yunan döneminde yaşamış  Hesiodos’un, “İşler ve Günler” kitabında yer verdiği epik şiirinde  “Pandora miti” ile ortaya koyduğu “Kadın” portresine,  M.s. Ortaçağ Avrupası’nda da  aynı düzeyde tanık olmamız ve sonraki çağlarda dâhi değişmeyen bu algının şiire sirayeti mevzu bahistir.

Kadın  ile ilgili temelini, İlkçağ mitlerinden ve Politeistik din felsefesinden alan  bu mesnetsiz yaklaşım, sonraki Roma dönemi ve Ortaçağ Avrupası’nda  da  “Kadın ” sosyal kimlik statüsünde  “Pandora” simgesinin taşıdığı tüm imgelerle  hemen hemen her alanda yerini alıyor.

Daha doğrusu , destansı figürlerin  ve çok tanrılı  din anlayışının  ete kemiğe bürünmüş halini kadının  hakiki sosyal kimliğinde açıkça  görmeye başlıyoruz.

Daha da ötesi  mantıksal çerçeveden uzak  bir  eşleştirme ile Hristiyan  Teolik hükümranları  Kadını,  Ortacag Avrupası’nda ” günah sembolü ilan ederek ,  değersizleştirmeye devam ediyor…

Ne acı ki “Pandora”nın dayandığı temelsel yapı, şiirsel bir dille yazılmış ve  şairliğin  ilk izlenimleri kabul edilen Hesiodos ‘un lirik söylemlerinde karşımıza çıkıyor.

Bir başka deyişle, adeta daha en baştan “Kadın” şiirden, şiir ile  nakavt ediliyor.

“Pandora”mitinin sirayetini Şiirde  ve toplumsal yapının   her alanında  görüyor oluşumuzun abeseistigâl sonuçlarını;her fırsatta, sadece ve sadece yerleşik düzene geçen insanda ,avcılık ve toplayıcılık anlayışı ile “fiziksel güç ön plândadır” mitsel yaklaşımı    ile açıklayarak geçiştirmek, benim için son derece yetersiz bir açıklamadır.

Mitsel yaklasim diyorum ;çünkü bu tez doğru olmuş olsaydı ,yerleşik hayata geçen tüm toplumlarda aynı durum ortaya çıkmış olurdu..

Eski Türkler’de  Pandora Yaklaşımı Var mıydı ?

Sorunun cevabı net ve bilindik bir sekilde “hayır ” olmasına rağmen, bu durumu bile mitsel bir hamasiyetten kurtaramamış olmak da üzerinde ısrarla durulması gereken bir durum gibi geliyor bana…

Türk toplumunda, Kadının sosyal   kimliğinin oluşumunda, modern kesime göre  kırsal kesimin atalarımıza sadakatle bağlılık gösteren geleneksel duruşu  ayrıca övgüye değerdir .

Toplumun en sağlam halkası diye nitelendirdiğim  kırsal kesimde , gümüzde kadının konumlanış  biçimi Eski Türkler’de olduğu biçimiyle aynen muhafaza edilmiştir.

Bu durumun doğruluğu ve geçerliliği noktasında ortaya atabileceğim en sağlam veri ise, “Anadolu’da” hâlâ etkisini sürdüren “Hanımağa ” ifadesinde yerini bulan kadın duruşudur.

Bu duruş çoğu yönlerden eski Türk destanlarında baş kahraman olan kadın karakterler ile eşleşir.

Buna en iyi örnek Bamsı Beyrek hikayesidir.

Öyleki Türk destanlarında  , destan kahramanlarının  eş seçerken , “Hatun” un iyi at binen , iyi kılıç kuşanan özelliklerde olmasını istemeleri bugün Anadolu ‘da farklı  simgelerle kendini gösterir .

Bunlar, Anadolu Kadınının cesur yanlarının kırsal kesim yaşam koşullarında ortaya çıkardığı her türlü kadınsı ama Türk kadını imajı ile var olan sosyal rolleridir.

Korkutata destanındaki  Bamsı  Beyrek hikâyesinin kadın kahramanı  Banuçiçek Katun ile  Modern Türk hikaye ve romanlarındaki Anadolu esintili  Hanımağa karakterinin çok çok benzerlik göstermesi bu duruma iyi bir örnektir.

Yani fiziksel güç farklılığı kadın için tolere edilebilir bir durumdur.

Anadolu’da tarlasını ekip biçen ve hatta bunun tüm gereksinimlerini bizzat yerine getiren de kadındır.Ve çoğunlukla da en güzel halk türkülerini ve kendince yazdığı ağıtlarını ninilerini ,manilerini , deyişlerini ve halk hikayelerini  de bu esnada söylemiştir.

Aslında Türkler’de  kadın şiirin  içinde bizzat nesne değil özne olarak yer almıştır.

Özellikle Halk Edebiyatı kültüründe yetişen ozanların esas beslenme kaynakları ,daha çocukluk yıllarında kendi annelerinden dinledikleri ve Türk Edebiyatının da omurgasını oluşturan  ninniler,maniler,halk hikayeleri ve halk türküleridir.

Kadının Türk Toplumunda  olması gerektiği gibi bir sosyal kimlik kazandığı ve şiir ile ilgili de ortaya atılabilecek olumsuz bir veriye rastlanmadığı   aşikârdır.

Şiir konusunda ve diğer alanlarda   ortaya çıkan Pandora etkisinin ,Türk toplumunun öz benliğinde yer almadığı gerçeği  ise , Arap seyyahı İbn-i Batut’un eserinde kendi ifadesiyle yer verdiği şu sözlerle kanıtlanabilir.

” Burada tuhaf bir hâle şahit oldum.O da Türklerin kadınlara gösterdiği hürmetti. Burada kadınların kıymeti ve derecesi , erkeklerden daha üstündür. ”

İbn-i Batut’un  Türkler’in  kadına gösterdiği saygıyı “tuhaf bir hâl ” olarak nitelendirmesi, sanıyorum ki ;kendi toplumunu ozellikle de İslamiyet öncesi Arap toplumunu (cahiliye devri gerçekleriyle) iyi  tanıyor  oluşundandır.

Bu durum Seyyah’ın bu sözlerini  daha da önemli  kılar.

Ve Ortacağin  en çok ülke gezen seyyahı oluşundan  diğer toplumları da analiz etme fırsatı bulması yönüyle de İbn-i Batut’un  bu tespiti Türk Kadınının sosyal statüsünü  oldukça önemli bir yere taşır .

Bütün bu örnekler,  “Yerleşik Hayata Geçen İnsan ” fiziksel güç gerekliliği ile kadını arka plana itti ” tezini çürütmektedir.Öyle olsaydı , tüm toplumlarda; Yerleşik düzene geçişin ardından kadın için aynı değersizleştirme tezahür ederdi.

Çünkü insan, toplumsal olarak farklı özellikler ile farklı coğrafyalarda bir  yerleşik düzen kurmuş olsa da ;neticede yaradılış özellikleri bakımından  insan vasıfları farklılık göstermez.Bu onların seçimleri ile şekillenen bir durumdur.

Yani, Ortaçağ Avrupası’nda kadına giydirilen “Pandora”simgesi, tercihen ortaya çıkmış bir durumdur. Bu tercih daha ziyade güç dengeleri kaygısı noktasında hristiyanlık inancına yapılan müdahaleler ile ilgilidir.

Ortaçağ Avrupası’nda , feodal sistem içinde erki kaybetmek istemeyen kralların, tercih noktasında Hristiyanlık inancını, kendi potalarında ,kendi hırs ve egolarında şekillendirerek topluma dayatmış oldukları gerçeği bu konunun özünü belirlemektedir.

Hristiyanlık  inancına  yapılan müdahale sırasında, ellerinde olan tek veri “Mit” olduğu icin ,dinsel algoritmalarda yanlış bir mantık kemiğinde oluşan yapaysallaşmış din, topluma dayatılmıştır.

Sonraki dönemlerde de bu yanlış mitsel yapılanma gerçeği gözardı edilerek ; Hristiyan toplumunda gerçek din anlayışından uzaklaşmıs bir tezahürde ,Kadına biçilen mitsel temelli yakıştırmalar , efsanevi bir kimliğe bürünerek,  geleneksel bir çığırtkanlıkla -sadece Hristiyan toplumlarda değil tüm toplumlarda  ; şiir  ve diğer tüm alanlara sirayet etmiştir.

Daha da ötesi , yapaysallaştırılan Hristiyan inancı tezahürünün, diğer toplumlara mitsel bir mantıkta sıçayışı ile “Pandora” kimliği evrensel bir nitelik kazanmıştır.

Toplumları yüzyıllardır  etkileyen kalıplaşmış mitsel hikayeler ile “Kadın ” günümüzde bile hemen hemen her alanda  gerçek dışı  Mitsel sirayetik bir maraziyetle algılanıyorsa, bu durum daha çok sosyolojik  bir bakış açısı ile değerlendirilmesi gereken bir konudur.

Yani tek başına Edebiyat’ın ve Şiiri’in Kadın konusundaki ayrımcılığı ortadan kaldırması mümkün görünmemektedir .

Aslında “Kadın ve Toplumsal rolü” bu manalarda  ana başlıktır .

Ancak bu konunun şiire sirayeti durumunda; şiir seven ve kadın şairliği ( cinsiyet ayrımı gütmeden )  şiir icin cok  mühim sayan biri olarak göz görüp, gönlüm katlanmamaktadır.

Öyle ki , Şairliğin  cinsiyet ayrımı gerektiren bir yetenek olduğunu kabullenmek, kadına ve üstelik  Şiire yapılmış  en büyük haksızlıktır. Çünkü   eski şairlik geleneği  ve günümüz dahil kadın şiirin nesnesi konumuna yukarıda saydığım toplumlar arası Pandoracılık  miti ile itilmiştir.

Yani bizzat şiir yazan değil , şiir yazılan olarak algılanmış ve bu sirayetik durum günümüze kadar öylece gelmiştir.

Burada özellikle vurgulamak isterim ki ;bu konuyu ele alma yaklaşımım , kadının şiirde erkek söylemleri içinde nesne konumunda oluşu değildir. Ya da “kadın şair ” ifadesini güçlü kılmak asla değildir. Çünkü benim nazarımda bu  feminist  bir yaklaşım olacaktır.

Arzu ettiğim şey, Şiirde  feminist bir bakış açısı değil , evrensel nitelikte kadının şiirde olması gerektiği gibi , yani önüne “kadın “sıfatı yerleştirilmeden , sadece Şairlik geleneği içinde şiir ve şairlik  gücü ile değerlendirilmeye tabi tutulmasıdır.

Sorun daha ziyade  ,  şiir ve kadın ile ilgili oluşan yanlış bir düzlemin varlığıdır.

Kadın Şair ifadesinden duyduğum rahatsızlık “kadın şoför “”kadın öğretmen” …..vs. ile aynı ölçüdedir.

Demem o ki , toplumsal tüm alanlarda ortaya  çıkan bu Pandoracılık,  ne ise Şiirde  baş gösteren Pandoarcılık birebir aynıdır.

Yani bakış açısı meselesidir.Ve bu algısal bakış  açısı , asıl mevzudur.

Beklenilen veya en azından benim çabam, şiirde  ; kadın ve erkek ayrımından ziyade kadını ve erkeği olmasi gerektiği gibi kadın ve erkegin doğuştan getirdiği insanî yaradılış vasıfları ile şiire yansımalarını görebilmektir.

Pandora’nın  Türk Şiirine Sirayeti

Dünyada bilinen ilk şair  Sümerlerde ortaya çıkan Enheduanna’ydı  oysa!  (m.ö.2300)

…….

Sadece  Türk şiirinde değil , Dünya Edebiyatı’nda da kadın şair sayısı oldukça az.

Pandora’nın yaratıcısı  ve aynı zamanda bir şair olan Hesiodos , aynı kitabında  insanlığa kötülükten uzak dur adaleti çağır  diye seslenmekteydi  oysa …!

Bu çağrıyı, kitabında  her ne kadar hükümranlık anlayışı niteliğinde görüyorsak da ,aynı çağın bu bilinçteki insanından”Pandora “mantığını hem de Şiir ile dillendirmesini   kadın ve şiir için oldukça hüzünlü buluyorum…

Türk toplumunun kadını diğer milletlere göre  toplum içerisinde daha saygın bir şekilde konumlandırdığından bahsetmiştim.

Ancak  şiirde  isimsiz anılan halk ozanlığı  mantığının ötesinde ses getirici bir varlık gösterememiştir. Yani  Osmanlı’nın öncesinde de Türk  kadını halk edebiyatına kaynaklık eden yaratıcılığını, isimsel ve ulusal anlamda gösterememiştir.

Özellikle Anadolu’da  var olan ağıt kültürü çoğunlukla isimsiz halk şairleri olan kadınların egemenliğindedir.Ve modern Türk şiirinin de çoğunlukla beslendiği ürünler,halk edebiyatı ozanlık geleneğinin ürünleridir.

Aslında kadın, Türk şiirinin bu anlamda da yaratıcısı konumundadır.

BENZER KONULAR
YORUM YAZ

YAZARLAR
Hüseyin Opruklu
Bilgi yok.